روش سهگام ابتکار آموزشی مدارس امین حوزه علمیه قم برای حل مسائل دانشآموزان؛ از «فکر کردن» تا «فهمیدن»
در بسیاری از موقعیتهای تربیتی و آموزشی، مسئله اصلی این نیست که دانشآموز «پاسخ درست» را از مربی دریافت کند؛ بلکه مهمتر آن است که یاد بگیرد چگونه درباره یک مسئله فکر کند، دیدگاه خود را شکل دهد، آن را در گفتوگو محک بزند و در نهایت با استفاده از توضیحات علمی و تربیتی مربی، به درک دقیقتری برسد.
بر همین اساس، روش سهگام یک الگوی عملی و قابل اجرا برای تبدیل دانشآموز از «دریافتکننده پاسخ» به «مشارکتکننده در فرایند حل مسئله» است. این روش از سه مرحله پیوسته تشکیل میشود:
۱. پرسش و اندیشه فردی → ۲. گفتوگوی گروهی → ۳. تبیین و جمعبندی مربی
این ساختار با یافتههای پژوهشی درباره فراشناخت و خودتنظیمی، یادگیری مشارکتی و گفتوگوی هدفمند در کلاس همراستا است؛ رویکردهایی که بر فعال کردن فرایند فکر کردن دانشآموز، توضیح دادن استدلال خود، شنیدن دیدگاه دیگران و دریافت هدایت هدفمند از سوی معلم تأکید دارند.
گام اول؛ سؤال، آغاز تفکر
در گام نخست، مربی به جای ارائه مستقیم پاسخ، یک سؤال معنادار و مسئلهمحور مطرح میکند؛ سؤالی که با تجربه واقعی و دغدغههای دانشآموز ارتباط داشته باشد.
برای مثال:
«چرا باید درس بخوانم؟»
یا:
- چرا باید مسئولیتپذیر باشم؟
- اگر اشتباه کردم، چه کار باید بکنم؟
- چرا باید به دیگران احترام بگذارم؟
- چگونه میتوانم در برابر یک مشکل تصمیم درست بگیرم؟
پس از طرح سؤال، هر دانشآموز ابتدا بهصورت فردی درباره آن فکر میکند و پاسخ خود را روی برگه مینویسد.
این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا پیش از ورود دانشآموز به فضای گروهی، فرصت میدهد دانستهها، تجربهها و برداشتهای شخصی خود را فعال و سازماندهی کند. در ادبیات آموزشی، این فرایند با مؤلفههای فراشناختی مانند برنامهریزی، پایش و ارزیابی فرایند یادگیری ارتباط دارد.
در این مرحله هدف الزاماً رسیدن به «پاسخ صحیح» نیست؛ هدف، واداشتن دانشآموز به فکر کردن و تولید یک پاسخ اولیه است.
گام دوم؛ گفتوگو، شنیدن و بازسازی فکر
در مرحله دوم، دانشآموزان در گروههای کوچک قرار میگیرند و برای هر گروه یک سرگروه انتخاب میشود. اعضای گروه پاسخهای خود را مطرح میکنند، درباره آنها گفتوگو میکنند، دلایل خود را توضیح میدهند و تلاش میکنند به یک جمعبندی مشترک برسند.
در این مرحله، دانشآموز تنها «نظر دادن» را تمرین نمیکند؛ بلکه مهارتهای مهمی مانند گوش دادن، استدلال، توضیح دادن، پرسشگری، پذیرش دیدگاه متفاوت، اصلاح نظر و رسیدن به نتیجه مشترک را نیز تجربه میکند.
پژوهشهای مربوط به یادگیری مشارکتی نشان میدهد که کار گروهی زمانی اثربخشتر است که ساختار مشخص، هدف روشن، نقشهای تعریفشده و مشارکت واقعی همه اعضا داشته باشد؛ صرفاً کنار هم قرار دادن دانشآموزان، بهتنهایی یادگیری مشارکتی مؤثر ایجاد نمیکند.
در الگوی سهگام، انتخاب سرگروه نیز فرصت ارزشمندی برای تمرین مسئولیتپذیری، ارائه دیدگاه جمع و مهارت ارائه ایجاد میکند. در پایان، سرگروه نتیجه گفتوگوی گروه را برای سایر دانشآموزان ارائه میدهد.
به این ترتیب، یک سؤال ساده به یک فرایند اجتماعیِ تفکر و یادگیری تبدیل میشود.
گام سوم؛ تبیین مربی و تبدیل تجربه به فهم
در گام سوم، مربی وارد فرایند میشود؛ اما نه به عنوان کسی که از ابتدا پاسخ را اعلام کند، بلکه به عنوان هدایتکننده و تبیینکننده نهایی.
مربی ابتدا پاسخها و استدلالهای دانشآموزان را میشنود، نقاط قوت و ضعف آنها را شناسایی میکند و سپس با استفاده از دانش تخصصی، مثالهای مناسب و پرسشهای تکمیلی، موضوع را تبیین و جمعبندی میکند.
این مرحله بسیار مهم است؛ زیرا گفتوگو و کشف اولیه دانشآموز، جایگزین آموزش تخصصی مربی نمیشود. بلکه این دو در کنار یکدیگر قرار میگیرند: دانشآموز فکر میکند و تجربه میکند؛ گروه دیدگاهها را به چالش میکشد؛ و مربی در پایان به اصلاح، تکمیل و سازماندهی فهم کمک میکند.
پژوهشهای مربوط به فراشناخت نیز بر نقش مهم معلم در آموزش صریح راهبردهای فکر کردن، مدلسازی فرایند تفکر و ایجاد داربستهای آموزشی تأکید دارند.
چرا این روش میتواند اثرگذار باشد؟
ارزش اصلی روش سهگام در ترتیب مراحل آن است.
در روشهای کاملاً سخنرانیمحور، ممکن است دانشآموز پاسخ را بشنود، اما فرصت کافی برای تولید، آزمودن و اصلاح فکر خود نداشته باشد. در روش سهگام، فرایند به شکل دیگری طراحی میشود:
اول فکر کن؛
سپس گفتوگو کن؛
در نهایت یاد بگیر و جمعبندی کن.
این ترتیب چند فرصت مهم آموزشی ایجاد میکند:
۱. فعال شدن ذهن دانشآموز
سؤال آغازین، دانشآموز را از حالت دریافتکننده خارج میکند و او را وارد فرایند تفکر میسازد.
۲. تقویت فراشناخت
دانشآموز ابتدا درباره پاسخ خود فکر میکند، سپس آن را در معرض دیدگاه دیگران قرار میدهد و در مرحله پایانی با توضیح مربی، امکان بازنگری در برداشت اولیه خود را پیدا میکند. این فرایند با هدف کلی فراشناخت، یعنی کمک به دانشآموز برای برنامهریزی، پایش و ارزیابی فرایند یادگیری، همراستا است.
۳. افزایش کیفیت گفتوگوی آموزشی
گفتوگو زمانی ارزشمند است که دانشآموز مجبور شود برای نظر خود دلیل بیاورد، توضیح دهد و به استدلال دیگران گوش کند. شواهد آموزشی نیز بر اهمیت گفتوگوی هدفمند، استدلال و بحث در رشد مهارتهای فراشناختی تأکید دارند.
۴. افزایش مشارکت دانشآموزان
در این مدل، هر دانشآموز ابتدا پاسخ شخصی خود را تولید میکند و سپس در گروه مشارکت میکند؛ بنابراین ساختار فعالیت میتواند فرصت مشارکت را برای تعداد بیشتری از دانشآموزان فراهم کند.
۵. تبدیل کلاس از «محل دریافت پاسخ» به «محل ساختن پاسخ»
یکی از ویژگیهای مهم این روش آن است که دانشآموز مسیر رسیدن به پاسخ را تجربه میکند. او میبیند که یک مسئله میتواند دیدگاههای مختلفی داشته باشد و برای رسیدن به فهم بهتر، باید سؤال کرد، فکر کرد، گفتوگو کرد و شواهد و استدلالها را بررسی کرد.
خلاقیت روش سهگام در چیست؟
خلاقیت این الگو صرفاً در سهمرحلهای بودن آن نیست؛ بلکه در ترکیب هدفمند چند عنصر آموزشی در یک فرایند کوتاه و قابل اجرا است:
پرسش → تفکر فردی → گفتوگوی گروهی → ارائه → تبیین مربی
این طراحی، یک پل میان تجربه شخصی دانشآموز و دانش تخصصی مربی ایجاد میکند.
همچنین میتوان سؤالهای مرحله اول را متناسب با موضوعات مختلف آموزشی و تربیتی تغییر داد. برای مثال، همین الگو میتواند در موضوعاتی مانند مسئولیتپذیری، انتخاب رشته، مهارتهای ارتباطی، فضای مجازی، مطالعه، دوستی، تصمیمگیری، حل تعارض، اخلاق و حتی مسائل درسی مورد استفاده قرار گیرد.
یک نمونه اجرایی
فرض کنیم موضوع جلسه این باشد:
«چرا باید درس بخوانم؟»
گام اول: هر دانشآموز در سکوت، پاسخ شخصی خود را مینویسد.
گام دوم: دانشآموزان در گروههای کوچک قرار میگیرند؛ پاسخهای خود را مطرح میکنند و درباره این سؤال گفتوگو میکنند که «کدام دلیل مهمتر است و چرا؟». سپس سرگروه، جمعبندی گروه را ارائه میدهد.
گام سوم: مربی پاسخها را دستهبندی میکند و درباره ابعاد مختلف موضوع مانند رشد فردی، کسب مهارت، آینده شغلی، مسئولیت اجتماعی، استقلال فکری و نقش یادگیری در زندگی توضیح میدهد.
در این حالت، دانشآموز فقط یک جمله درباره اهمیت درس خواندن نمیشنود؛ بلکه ابتدا دیدگاه خودش را میسازد، دیدگاه دیگران را میشنود، درباره آن گفتوگو میکند و در نهایت با کمک مربی به یک چارچوب عمیقتر میرسد.
نکات کاربردی برای اجرای موفق
برای اینکه روش سهگام به یک فعالیت نمایشی یا صرفاً گروهی تبدیل نشود، رعایت چند اصل ضروری است:
- سؤال باید واقعی، معنادار و متناسب با سن دانشآموزان باشد.
- در گام اول، همه دانشآموزان باید فرصت فکر کردن و پاسخ دادن داشته باشند.
- گروهها ترجیحاً کوچک باشند و برای اعضا نقشهای مشخص تعریف شود.
- مربی نباید خیلی زود پاسخ نهایی را اعلام کند.
- در گفتوگوی گروهی، مشارکت دانشآموزان کمحرف نیز باید مدیریت و حمایت شود.
- ارائه سرگروه باید کوتاه، روشن و مستند به گفتوگوی گروه باشد.
- در گام سوم، مربی باید پاسخهای نادرست را اصلاح، پاسخهای ناقص را تکمیل و پاسخهای درست را تعمیق کند.
- در پایان، بهتر است یک سؤال تأملی مطرح شود:
«بعد از این گفتوگو، آیا نگاه من به سؤال اولیه تغییر کرد؟ چرا؟»
جمعبندی
روش سهگام را میتوان یک الگوی مشارکتی و مسئلهمحور برای فعال کردن تفکر دانشآموزان دانست که از ظرفیتهای فراشناخت، گفتوگوی آموزشی و یادگیری مشارکتی بهره میگیرد.
قدرت این روش در این است که مربی پاسخ را از دانشآموز پنهان نمیکند و در عین حال آن را از ابتدا نیز به او تحمیل نمیکند؛ بلکه شرایطی فراهم میکند تا دانشآموز ابتدا فکر کند، سپس گفتوگو کند و در نهایت با هدایت مربی به فهم دقیقتر برسد.
به بیان ساده:
«سؤال، جرقه تفکر است؛
گفتوگو، مسیر رشد فکر است؛
و تبیین مربی، مسیر رسیدن به فهم عمیقتر.»
هدف نهایی این روش، صرفاً حل یک مسئله نیست؛ بلکه پرورش دانشآموزی است که بتواند سؤال بپرسد، فکر کند، دلیل بیاورد، نظر دیگران را بشنود، در صورت نیاز نظر خود را اصلاح کند و آگاهانه به یک نتیجه برسد.
