معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه علمیه قم: طرح امین، پاسخی راهبردی به یک مسئله‌ی کلان ملّی

فهرست مطالب

جایگاه راهبردی آموزش‌و‌پرورش در نظام جمهوری اسلامی ایران

حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین مردان‌پور معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم در تبیین محور نخست اظهار داشت: آموزش‌و‌پرورش از نظر گستره‌ی انسانی، بزرگ‌ترین و اثرگذارترین نهاد کشور به‌شمار می‌آید. امروز حدود ۱۷ میلیون دانش‌آموز، بیش از یک میلیون معلم و کادر آموزشی و در مجموع نزدیک به ۶۰ میلیون نفر با احتساب خانواده‌ها، به‌طور مستقیم تحت تأثیر این نهاد قرار دارند. این حجم عظیم مخاطب، آموزش‌و‌پرورش را به یک کانون تعیین‌کننده در آینده کشور تبدیل کرده است.

وی افزود: خروجی این نظام، مستقیماً بر ابعاد اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و حتی امنیتی کشور اثرگذار است؛ چراکه نیروی انسانی مورد نیاز دانشگاه‌ها، بازار کار، نهادهای حاکمیتی و حتی خود حوزه‌های علمیه، در همین بستر تربیت می‌شود.

او ادامه داد: دوره کودکی و نوجوانی، حساس‌ترین و اثرپذیرترین مقطع تربیتی است؛ مقطعی که دانش‌آموز روزانه ۵ تا ۶ ساعت در مدرسه حضور دارد. در چنین شرایطی، غفلت از این میدان، زمینه‌ی نفوذ جریان‌های معارض و سرمایه‌گذاری هدفمند دشمنان در حوزه‌ی رسانه و فضای مجازی را فراهم می‌کند.

شناسایی خلأها و آسیب‌های جدی تربیتی در مدارس کشور

وی در ادامه خاطرنشان کرد: محور دوم شکل‌گیری طرح امین، شناسایی خلأهای جدی تربیتی در نظام آموزش‌و‌پرورش بود. به گفته‌ی او، گزارش‌های میدانی، بازخورد مدیران مدارس و دغدغه‌های فرهنگیان نشان می‌داد که علی‌رغم تلاش‌های فراوان، این مجموعه با کمبود نیروی انسانی متعهد و توانمند در عرصه تربیت دینی و اخلاقی مواجه است.

بخشی از کادر آموزشی، به دلیل تراکم مأموریت‌ها و فشارهای ساختاری، امکان پرداختن عمیق به مسائل تربیتی را ندارند.

وی افزود: در نتیجه، مدارس با آسیب‌هایی نظیر تضعیف هویت دینی، مشکلات رفتاری، خلأ معنوی و چالش‌های اخلاقی دانش‌آموزان مواجه شده‌اند. آموزش و پرورش به‌تنهایی قادر به پاسخ‌گویی کامل به این مسائل نبود. از این‌رو، حوزه‌های علمیه با تکیه بر رسالت تاریخی خود در حوزه تبلیغ، تربیت و هدایت فرهنگی، به‌عنوان یک «بازوی کمکی و مکمل»، طرح امین را طراحی کردند تا با حضور هدفمند روحانیون آموزش‌دیده در مدارس، به ترمیم و تقویت بنیان تربیتی نسل آینده کمک شود.

فرایند تدوین، شکل‌گیری و نام‌گذاری «طرح امین»

معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه علمیه قم با تشریح فرایند شکل‌گیری طرح امین اظهار داشت: حضور هدفمند و نظام‌مند مبلغان دینی در مدارس، از سال ۱۳۸۶ به‌عنوان یک ضرورت راهبردی در دستور کار حوزه‌های علمیه قرار گرفت.

این اقدام در پاسخ به نیازهای تربیتی آموزش‌و‌پرورش و با هدف سامان‌دهی نقش روحانیت در فضای مدرسه آغاز شد؛ به‌گونه‌ای که این حضور از حالت مقطعی، سلیقه‌ای و غیرساختارمند خارج و به یک طرح تربیتی منسجم تبدیل شود.

تدوین طرح تربیتی حضور مبلغ در مدارس

در مرحله نخست، یک طرح اولیه با عنوان «طرح تربیتی مدارس و حضور مبلغ در مدارس» توسط معاونت حوزه علمیه قم به‌صورت مکتوب و دست‌نویس تدوین و به معاونت تبلیغ وقت حوزه علمیه ارائه شد. این متن اولیه، نقطه آغاز یک فرآیند کارشناسی گسترده بود.

تدوین نهایی طرح، بیش از یک سال به طول انجامید و در این مدت، جلسات متعدد و منظم با حضور ۱۹ تا ۲۰ نفر از کارشناسان حوزه علمیه، متخصصان تعلیم و تربیت و کارشناسان آموزش و پرورش برگزار شد.

خروجی این فرآیند کارشناسی، طراحی یک الگوی تربیتی دقیق و قابل اجرا در مدارس بود که شامل ۱۰ شاخص اصلی به‌عنوان محورهای فعالیت مبلغ در مدرسه و ۱۲ شاخص ارزشی به‌عنوان معیارهای رفتاری و کنشی مورد انتظار از دانش‌آموزان می‌شد.

این شاخص‌ها، مبنای برنامه‌ریزی تربیتی، ارزیابی عملکرد و جهت‌دهی فعالیت‌های فرهنگی در مدرسه قرار گرفت.

ویژگی ممتاز این طرح آن بود که برای نخستین‌بار، جایگاه، نقش، وظایف و حدود مأموریت مبلغ و مربی پرورشی در مدرسه را به‌صورت شفاف، مدون و قابل سنجش مشخص می‌کرد و از این جهت، به‌عنوان تنها طرح جامع و رسمی در این حوزه شناخته شد.

فرایند نام‌گذاری «طرح امین»

در سال ۱۳۹۰ و هم‌زمان با توسعه اجرای طرح، نام «طرح امین» به پیشنهاد مدیرکل وقت آموزش‌وپرورش استان فارس – که از مدیران دغدغه‌مند و همراه طرح بود – مطرح و پس از بررسی، مورد پذیرش قرار گرفت.

این نام‌گذاری حامل پیام‌های عمیق معنوی و تربیتی بود؛ از یک‌سو برگرفته از لقب شریف پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله، «محمد امین»، و از سوی دیگر، اشاره‌ای لطیف به تخلّص ادبی رهبر معظّم انقلاب داشت.

افزون بر این، مفهوم «امین» به‌خوبی بیانگر نقش مبلغ در مدرسه به‌عنوان فردی مورد اعتماد، امانت‌دار خانواده‌ها و حافظ سرمایه معنوی دانش‌آموزان است.

تجربه‌های اولیه اجرایی و روند گسترش طرح امین

معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم با اشاره به نخستین تجربه‌های عملیاتی طرح امین اظهار داشت: پس از طی مراحل طراحی، تدوین و تصویب چارچوب‌های تربیتی، طرح امین وارد گام اجرا شد. سیاست اولیه بر آن بود که اجرای طرح به‌صورت محدود، مرحله‌ای و آزمایشی آغاز شود تا امکان ارزیابی میدانی، اصلاح فرآیندها و تکمیل الگوی عملیاتی فراهم گردد. بر همین اساس، اجرای طرح در گام نخست با راه‌اندازی پنج مدرسه منتخب آغاز شد.

آغاز فعالیت آزمایشی در مدارس منتخب

نخستین مدرسه‌ای که به‌صورت کامل و بر اساس شاخص‌ها و الزامات طرح امین فعالیت خود را آغاز کرد، مدرسه‌ای در شهر سامان از استان چهارمحال‌و‌بختیاری بود. این مدرسه با پیگیری و حمایت جدی امام‌جمعه محترم شهر سامان، جناب حجت‌الاسلام‌والمسلمین پوراکبر، راه‌اندازی شد و به‌عنوان آزمونه (پایلوت) عملیاتی طرح امین مورد توجه قرار گرفت.  هم‌زمان، مدرسه‌ی دیگری با عنوان «قاسم بن حسن» در شهرستان بروجن تأسیس شد که آن نیز بر مبنای الگوی تربیتی طرح امین فعالیت می‌کرد. انتخاب این استان به دلیل همراهی میدانی مسئولان محلی، ظرفیت اجتماعی و آمادگی فضای آموزشی صورت گرفت.

نتایج اولیه و اثرگذاری میدانی

وی افزود: نتایج اولیه اجرای طرح در این مدارس بسیار امیدوارکننده و ملموس بود. بهبود رفتارهای اخلاقی، افزایش انس دانش‌آموزان با مفاهیم دینی، ارتقای تعامل مدرسه با خانواده‌ها و افزایش اعتماد عمومی، از جمله آثار مشهودی بود که در مدتی کوتاه خود را نشان داد.

همین اثرگذاری عینی و آشکار سبب شد که خانواده‌ها و مسئولان محلی، به‌ویژه در استان چهارمحال‌و‌بختیاری، خواستار گسترش این الگو شوند و تقاضا برای ثبت‌نام دانش‌آموزان در مدارس تحت پوشش طرح امین به‌طور قابل توجهی افزایش یابد.

توسعه‌ی ملّی «طرح امین»

ادامه این روند، در سال ۱۳۹۰ مدیرکل وقت آموزش‌وپرورش استان فارس با حضور در قم، به‌صورت رسمی درخواست راه‌اندازی چهار مدرسه امین در آن استان را مطرح کرد و با حمایت ویژه ایشان، گام جدیدی از گسترش طرح آغاز شد. پس از آن، طرح امین به ترتیب در استان‌های قم، فارس، بوشهر و سپس سایر استان‌های کشور توسعه یافت. در برخی شهرستان‌ها، میزان مطالبه مردمی و استقبال آموزش‌وپرورش به حدی بود که پیشنهاد تحت پوشش قرارگرفتن همه مدارس توسط طرح امین مطرح شد؛ امری که نشان‌دهنده مقبولیت اجتماعی و موفقیت تدریجی این الگوی تربیتی در سطح ملی است.

چالش‌ها، موانع و اصلاحات در مسیر تثبیت و گسترش طرح امین

 معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم درباره چالش‌های پیش‌روی طرح امین در مسیر تثبیت و گسترش آن اظهار داشت: هر طرح نوآورانه و تحول‌آفرین، به‌ویژه در حوزه‌های تربیتی و بین‌نهادی، ناگزیر با موانع و مقاومت‌هایی مواجه می‌شود. طرح امین نیز، علی‌رغم پشتوانه مردمی و همراهی بخش‌هایی از آموزش‌و‌پرورش، از این قاعده مستثنا نبود و در مراحل آغازین با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری، اجرایی و ذهنی روبه‌رو شد.

نو بودن ماهیت طرح

 نخستین چالش، «نو بودن ماهیت طرح» بود. حضور سازمان‌یافته و مأموریت‌محور مبلغان حوزه علمیه در مدارس، تجربه‌ای تازه محسوب می‌شد و طبیعتاً نیازمند طراحی دقیق، برنامه‌ریزی مدون، زمان‌بندی مشخص و تعریف سازوکارهای ارزیابی بود.  در ابتدای مسیر، نبود الگوی اجرایی مشابه باعث شد بخشی از انرژی طرح صرف آزمون‌وخطا، اصلاح فرایندها و تطبیق الگوی تربیتی با واقعیت‌های مدرسه شود. این مسئله، اگرچه روند اجرا را کند می‌کرد، اما در نهایت به پختگی و استحکام ساختار طرح انجامید.

نگرانی‌ها و ممانعت‌های مدیریتی

چالش دوم، بروز برخی نگرانی‌ها و ممانعت‌ها در سطح مدیریتی بود. در برخی سطوح وزارتخانه‌ای و نیز در تعدادی از استان‌ها، این دغدغه وجود داشت که حوزه علمیه نتواند از نظر نیروی انسانی، انسجام اجرایی و استمرار برنامه‌ها، مسئولیت اجرای چنین طرح گسترده‌ای را به‌خوبی بر عهده بگیرد؛ این نگرانی‌ها گاه به شکل احتیاط بیش از حد و گاه به‌صورت مقاومت در برابر توسعه طرح بروز می‌کرد.

حوزه علمیه با اتکا به اجرای موفق میدانی، ارائه گزارش‌های دقیق عملکرد و نشان‌دادن نتایج عینی در مدارس آغازین اجرای طرح، این نگرانی‌ها را پاسخ داد.

کمبود حمایت مالی

سومین مانع، «کمبود حمایت مالی» در سال‌های ابتدایی اجرای طرح بود. برخلاف حجم مأموریت و گستره فعالیت، منابع مالی متناسبی برای پشتیبانی از طرح در نظر گرفته نشده بود. در این شرایط، حوزه‌های علمیه با تکیه بر ظرفیت‌های داخلی و مدیریت حداقلی هزینه‌ها، تلاش کردند مانع توقف یا تضعیف طرح شوند و حداقل‌های لازم برای استمرار فعالیت مبلغان در مدارس را تأمین نمایند.

کارشکنی‌ها و فضاسازی‌های منفی رسانه‌ای

چالش دیگر، مواجهه با برخی کارشکنی‌ها و فضاسازی‌های منفی رسانه‌ای از سوی جریان‌های معارض بود که تلاش داشتند حضور روحانیت در مدارس را به‌گونه‌ای نادرست و مغرضانه تفسیر کنند. مدیریت هوشمندانه رسانه‌ای، تمرکز بر کار میدانی و پرهیز از حاشیه‌ها، از جمله راهبردهایی بود که برای عبور از این مرحله اتخاذ شد.

جمع‌بندی

معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم تأکید کرد: عبور موفق طرح امین از این چالش‌ها، مرهون عزم جدی حوزه‌های علمیه، همراهی بدنه متعهد آموزش‌و‌پرورش و مدیریت مدبرانه آیت‌الله اعرافی – مدیر وقت حوزه علمیه – بود که با نگاه راهبردی و حمایتی خود، زمینه تثبیت و گسترش این طرح تربیتی را در سطح کشور فراهم ساخت.

معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم

جهت آشنایی بیشتر با محتوای طرح تربیتی امین، «23 شاخصه‌ی تربیت مؤمن انقلابی» را انتخاب نمایید.